του Τάση Παπαϊωάννου, αρχιτέκτονα-ομότιμου καθηγητή Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
Μια ύπουλη μεταλλαγή
Το ιδιωτικό έχει κατακυριεύσει κάθε γειτονιά των πόλεων, εκδιώκοντας το δημόσιο, το οποίο συκοφαντείται ασύστολα και με όλους τους δυνατούς τρόπους από τη σημερινή κυβέρνηση. Τα δημόσια κτίρια που χτίζονται πλέον στη χώρα μας είναι ελάχιστα, μετρημένα στα δάχτυλα του ενός χεριού, ενώ την ίδια στιγμή, δημόσιοι φορείς (πινακοθήκες, βιβλιοθήκες, θέατρα) αλλάζουν «χέρια» και τίθενται υπό την εποπτεία και το όνομα των «εθνικών χορηγών».
Η αρχιτεκτονική εκφράζει πάντοτε στον χώρο και τον χρόνο τον τρόπο ζωής μας, τις αντιφάσεις της κοινωνίας, αποτελώντας μέσα στο πέρασμα του χρόνου έναν διαχρονικό και αξιόπιστο «δείκτη» για το ποιοι πραγματικά είμαστε. Οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες αποτυπώνονται με εύληπτο τρόπο πάνω στα κτίρια, αντικατοπτρίζονται στον δημόσιο χώρο, σε κάθε φανερή και κρυφή γωνιά της πόλης. Η ίδια η ζωή των κατοίκων της πόλης βρίσκει διαμέσου της αρχιτεκτονικής και με την αρχιτεκτονική τη χωρική της έκφραση. Στις μέρες μας, οι ταξικές αντιθέσεις, αντί να αμβλύνονται, οξύνονται επικίνδυνα, με αποτέλεσμα η συντριπτική πλειονότητα των πολιτών να ζει σε συνθήκες ανέχειας, ενώ μια μικρή μειοψηφία πλουτίζει υπέρμετρα εις βάρος της, σε τέτοιο βαθμό που το μέλλον να φαντάζει για τους πολλούς, ακόμα πιο σκοτεινό και δυσοίωνο.
Αρκεί να παρατηρήσουμε τι είδους κτίρια χτίζονται τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας. Λευκές φανταχτερές εργολαβικές πολυκατοικίες, γεμάτες αλλοπρόσαλλες καμπύλες, κρυστάλλινες επιφάνειες και λαμπυρίζοντα inox, πλημμυρίζουν τις πόλεις, εκφράζοντας επιδεικτικά την έπαρση και την «γκλαμουριά» του Τίποτα. Θηριώδεις άσχημοι πύργοι ξεφυτρώνουν αλαζονικά και επιθετικά στα νότια προάστια, ως η καλογυαλισμένη μόστρα της οικονομικής δήθεν «ανάπτυξης» της χώρας. Καζίνο χτίζονται εδώ κι εκεί εξυμνώντας τον τζόγο, μαρίνες κατασκευάζονται στις παράκτιες περιοχές, έτοιμες να υποδεχθούν τα πανάκριβα γιοτ του μαύρου χρήματος και της αρπαχτής. Από την άλλη μεριά, η στεγαστική κρίση είναι εκρηκτική, με αποτέλεσμα τα ενοίκια και οι τιμές των ακινήτων να έχουν εκτιναχθεί σε δυσθεώρητα ύψη, δημιουργώντας ασφυκτικές συνθήκες διαβίωσης σε πλήθος οικογενειών, οι οποίες σπρώχνονται βίαια στην περιθωριοποίηση.
Το ιδιωτικό έχει κατακυριεύσει κάθε γειτονιά των πόλεων, εκδιώκοντας το δημόσιο, το οποίο συκοφαντείται ασύστολα και με όλους τους δυνατούς τρόπους από τη σημερινή κυβέρνηση. Τα δημόσια κτίρια που χτίζονται πλέον στη χώρα μας είναι ελάχιστα, μετρημένα στα δάχτυλα του ενός χεριού, ενώ όσα κρατικά έργα κατασκευάζονται ή πρόκειται να κατασκευαστούν στο μέλλον, ακολουθούν τη διαδικασία της συγχρηματοδότησης με μεγάλες εργολαβικές εταιρείες (με την αρωγή φυσικά του κράτους και της Ε.Ε.), οι οποίες, αφού τα ολοκληρώσουν, τα εκμεταλλεύονται με αποικιοκρατικούς όρους για τεράστια χρονικά διαστήματα, θησαυρίζοντας στις πλάτες όλων μας.
Την ίδια στιγμή, δημόσιοι φορείς (πινακοθήκες, βιβλιοθήκες, θέατρα) αλλάζουν «χέρια» και τίθενται υπό την εποπτεία και το όνομα των «εθνικών χορηγών». Μελέτες μουσείων χρηματοδοτούνται από εφοπλιστές και επιχειρηματίες, οι οποίοι εμφανίζονται στην κοινή γνώμη ως οι νέοι εθνικοί ευεργέτες της χώρας. Σταδιακά, το θέατρο, η μουσική, οι εικαστικές τέχνες, υποτάσσονται σε διάφορους «μαικήνες» και τα ιδρύματά τους, οι οποίοι τα χρηματοδοτούν προκειμένου να πετύχουν, εκτός των άλλων, την πολυπόθητη υστεροφημία τους. Σιγά σιγά τα πάντα οδηγούνται κάτω από τον έλεγχο και την εξουσία τους, επιβάλλοντας τα νέα πολιτισμικά πρότυπα και προβάλλοντας το είδος της τέχνης που εκείνοι επιθυμούν. Κατ’ αντιστοιχία με τα εμπορικά μικρομάγαζα που κλείνουν, αδυνατώντας να αντισταθούν στην ηγεμονία των supermarkets, έτσι έχουν δημιουργηθεί ολιγοπωλιακά «supermarkets» στην Υγεία, στην Τέχνη, στην Εκπαίδευση, που εποφθαλμιούν την «πελατεία» η οποία εξυπηρετείται από τους δημόσιους οργανισμούς.
Η καταστροφική μετάλλαξη που έχει συντελεστεί τα τελευταία χρόνια ήδη γίνεται ορατή σε όλα τα επίπεδα της καθημερινότητάς μας. Ακόμα και τα δημόσια πανεπιστήμια, παρά τη σθεναρή αντίσταση μεγάλου μέρους της σπουδάζουσας νεολαίας και τμήματος του Διδακτικού Επιστημονικού Προσωπικού και των εργαζομένων τους, σταδιακά μετατρέπονται σε ιδρύματα που λειτουργούν καθαρά με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια. Φορείς αυτής της ύπουλης μεταλλαγής είναι τα νεοσύστατα Συμβούλια Διοίκησης και αρκετοί «πρόθυμοι» πρυτάνεις που λειτουργούν σε διατεταγμένη υπηρεσία, εφαρμόζοντας με υπέρμετρο ζήλο τις κυβερνητικές αποφάσεις, καθώς προσδοκούν σε κάποια κυβερνητική θέση στο μέλλον. Κάθε τι δημόσιο, κάθε τι που αποτελούσε περιουσία του ελληνικού λαού και είχε κερδηθεί με πολύχρονους αγώνες στο παρελθόν, σήμερα εκποιείται με τυμπανοκρουσίες στο όνομα του «εκσυγχρονισμού και της προόδου».
Την ίδια στιγμή όμως, οι πολίτες της χώρας αντιλαμβάνονται (έστω και αργά) ότι αυτό που διακυβεύεται πλέον, είναι η ίδια η ζωή τους. Η ακρίβεια γιγαντώνεται ακριβώς λόγω αυτής της καταστρεπτικής πολιτικής, όχι μόνον σε ό,τι αφορά τα τρόφιμα, αλλά και τα υπόλοιπα αγαθά που μέρα τη μέρα γίνονται απλησίαστα. Ιστορικοί δημόσιοι θεσμοί εξαφανίζονται εν ριπή οφθαλμού, ενώ σχεδόν τίποτε δεν έχει μείνει όρθιο να στηρίζει και να προασπίζει τη ζωή και το αύριο των πολλών. Μαζί τους έχουν αφανιστεί και τα αρχιτεκτονήματα που στέγαζαν όλες τις προηγούμενες δεκαετίες τις δημόσιες λειτουργίες.
Αλήθεια, πώς μπορείς να διακρίνεις στον τόπο μας τα δημόσια κτίρια και την κοινωνική τους αποστολή στην πόλη, όταν οι περισσότερες υπηρεσίες στεγάζονται σε τυπικές πολυκατοικίες που χάνονται μέσα στην ομοιόμορφη αστική μάζα και μόνο η ταμπέλα στην είσοδό τους σε πληροφορεί ότι πρόκειται για το τάδε υπουργείο ή τη δείνα Εφορία; Το δημόσιο ως έννοια το έχει καταβροχθίσει το ιδιωτικό και η νεοελληνική πόλη δεν είναι πια τίποτε περισσότερο από ένα συμπιεσμένο συνονθύλευμα αφρόντιστων ιδιωτικών κτιρίων, ομοιόμορφων, θλιβερών, κακόγουστων.
Περπατάς στην Αθήνα και τα μόνα δημόσια κτίρια που ξεχωρίζουν μέσα στην οικοδομική αναρχία είναι τα νεοκλασικά που χτίστηκαν στα μέσα του 19ου αιώνα. Κάποια απ’ αυτά κινδυνεύουν τώρα τελευταία να χάσουν την ιστορική φυσιογνωμία τους και τον σημαντικό συμβολικό ρόλο που επιτελούν στην πόλη. Γιατί μαζί με το κτίριο, άλλο τόσο σημαντικός για τη ζωή της πόλης είναι ο δημόσιος χώρος που βρίσκεται μπροστά και γύρω του. Ο δημόσιος, ανοικτός χώρος, στον οποίο συγκεντρώνονται οι πολίτες όταν θέλουν να συναντηθούν ή ακόμα να διαδηλώσουν και να διεκδικήσουν από την εκάστοτε πολιτική εξουσία τα αιτήματά τους. Χώροι δημοκρατίας είναι τα δημόσια κτίρια και οι δημόσιοι χώροι, εκεί όπου οι πολίτες αποκτούν «συνείδηση της συμμετοχής στο συλλογικό πεπρωμένο, στο αέναο γίγνεσθαι του ανθρώπου»1 όπως ωραία το διατυπώνει ο Βικτόρ Σερζ. Οταν αυτοί εκλείπουν, τότε θα πρέπει να ανησυχούμε σοβαρά για το μέλλον που επιφυλάσσεται στη χώρα μας.
