του Τάση Παπαϊωάννου, αρχιτέκτονα-ομότιμου καθηγητή Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
Η «κοινότητα των κατειλημμένων προσφυγικών της Αλεξάνδρας» αποτελεί μοναδικό παράδειγμα αυτοδιαχείρισης, αυτονομίας και αυτοκυβέρνησης, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη!
Οι προσφυγικές πολυκατοικίες της λεωφόρου Αλεξάνδρας αποτελούν ίσως το πιο εμβληματικό παράδειγμα μοντέρνας κοινωνικής κατοικίας της εποχής του Μεσοπολέμου (1932-1935) στη χώρα μας. Από τότε μέχρι τις μέρες μας, οι οκτώ πολυκατοικίες έχουν να διηγηθούν πολλά σημαντικά γεγονότα από τη νεότερη Ιστορία της Αθήνας. Κορυφαία και πιο τραγική στιγμή τους αποτελεί αναμφίβολα η περίοδος των Δεκεμβριανών: οι τρύπες από τις σφαίρες και τις οβίδες πάνω στους σοβάδες μένουν μέχρι σήμερα αδιάψευστοι μάρτυρες των μαχών που έλαβαν χώρα εκεί, το 1944.
Το 2009, έπειτα από αγώνες πολιτών, ολόκληρο το συγκρότημα κηρύχτηκε διατηρητέο, ως «Μνημείο της μοντέρνας αρχιτεκτονικής κληρονομιάς» και ως «Σύμβολο της ιστορικής μνήμης της Αθήνας». Η παρουσία των προσφυγικών πολυκατοικιών στην πόλη συμβολίζει τον διαχρονικό αγώνα των προσφύγων όπου γης για καλύτερες και πιο αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής. Μας θυμίζει την προσφυγιά που την έχουμε ζήσει ως λαός μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, στοιχειώνοντας τη σύγχρονη Ιστορία της χώρας μας κι αφήνοντας ανεπούλωτα τραύματα μέχρι τις μέρες μας. Σήμερα, δυστυχώς, πολλοί είναι εκείνοι που ξεχνούν(;) τα βάσανα και τον πόνο που βίωσαν οι Ελληνες πρόσφυγες και συμπεριφέρονται με βάναυσο τρόπο στους ανυπεράσπιστους ανθρώπους που φτάνουν στον τόπο μας από άλλες κατεστραμμένες πατρίδες.
Καθημερινά, χιλιάδες συμπολίτες μας διέρχονται μπροστά από τα ασυντήρητα μεσοπολεμικά κτίρια της Αλεξάνδρας, χωρίς να γνωρίζουν ποιοι είναι εκείνοι που κατοικούν σήμερα εκεί, τι συντελείται εντός τους, τι μπορεί να έχει φωλιάσει μέσα σ’ αυτά τα μικρά διαμερίσματα. Η ενημέρωση για το τι συμβαίνει εκεί μονοπωλείται από διάφορα δημοσιεύματα, που όμως «απέχουν πολύ από την αλήθεια». Εδώ και 16 χρόνια, σε μια από τις πιο κεντρικές περιοχές της Αθήνας, μέσα από δύσκολους και μακροχρόνιους καθημερινούς αγώνες, έχει δημιουργηθεί, αυτοοργανωθεί και εξελίσσεται διαρκώς μια μικρή εξισωτική κοινότητα: η «κοινότητα των κατειλημμένων προσφυγικών της Αλεξάνδρας».
Αποτελεί μοναδικό παράδειγμα, αυτοδιαχείρισης, αυτονομίας και αυτοκυβέρνησης, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη! Τα προσφυγικά της Αλεξάνδρας είναι ένας ζωντανός θύλακος ελευθερίας των από κάτω, ανοιχτός στη γειτονιά και ευρύτερα στην κοινωνία. Είναι ένα πραγματικό χωνευτήρι ρηξικέλευθων δράσεων, όπου γίνεται μια διαρκής προσπάθεια βελτίωσης των διαπροσωπικών και κοινωνικών σχέσεων των μελών της κοινότητας, με οδηγό την αυτοδιάθεση και την επιθυμία της πραγμάτωσης μιας άλλης κοινωνίας, που ακούει στο όνομα της αλληλεγγύης και της συντροφικότητας. Στους χώρους του συγκροτήματος φωλιάζει ένας άλλος τρόπος συλλογικής κοινοβιακής ζωής απέναντι στο κυρίαρχο νεοφιλελεύθερο μοντέλο που έχει μετατρέψει τη στέγαση (και όχι μόνον) από δικαίωμα των πολιτών σε πανάκριβο και απλησίαστο για τους πολλούς καταναλωτικό εμπορικό προϊόν. Εκεί συναντιούνται οι ιδέες, οι εμπειρίες και τα όνειρα πολλών συλλογικοτήτων από όλες τις γεωγραφίες του κόσμου. Από τη μαρτυρική Ροζάβα μέχρι τους ανυπότακτους ιθαγενείς Ζαπατίστας της ζούγκλας Λακαντόνα του Μεξικού.
«Ο βιωμένος χώρος υπερβαίνει τον γεωμετρικό χώρο» μας λέει ο Gaston Bachelard, κι αυτό είναι κάτι που συνειδητοποιεί αμέσως όποιος επισκέπτεται τις προσφυγικές πολυκατοικίες της Αλεξάνδρας. Την ίδια στιγμή, διαπιστώνει ότι ο χτισμένος χώρος, που αντέχει στη φθορά του χρόνου και διατηρείται ακέραιος, είναι μόνον ο χώρος που κατοικείται. Χρόνια τώρα, η κοινότητα των ανθρώπων που ζουν εκεί, επισκευάζει και συντηρεί συνεχώς τα διαμερίσματα κι αυτός είναι ο λόγος που παραμένουν ακόμη κατοικήσιμα, ειδάλλως η κατάστασή τους θα ήταν κατά πολύ χειρότερη από την εικόνα που αντικρίζουμε σήμερα. Εκτός όμως από τα κτίρια, «συντηρείται» και συνεχίζει να υπάρχει ο συλλογικός βίος των ευάλωτων ομάδων που διαβιούν εκεί, δίνοντας πραγματική υπόσταση σ’ αυτό που είναι οι προσφυγικές κατοικίες και στον λόγο που αυτές χτίστηκαν πριν από 80 χρόνια από το ελληνικό κράτος.
Ενα είναι σίγουρο: το πρωτόγνωρο κοινωνικό μοντέλο που έχει δημιουργηθεί στη λεωφόρο Αλεξάνδρας, ανάμεσα στον Αρειο Πάγο και στη ΓΑΔΑ και δίπλα στο νοσοκομείο του Αγ. Σάββα ενοχλεί πολύ. Πάρα πολύ! Χρόνια τώρα, οι κάτοικοι υφίστανται αναίτιες επιθέσεις από την αστυνομία, καταστολή, καθημερινή παρακολούθηση, τρομοκράτηση και πογκρόμ, παράλληλα με τη μεθοδευμένη κατασυκοφάντηση από τα συστημικά ΜΜΕ. Τις τελευταίες μέρες, μάλιστα, πληρωμένα δημοσιεύματα αναφέρουν ότι η Περιφέρεια Αττικής προγραμματίζει την αποκατάσταση και τη μετατροπή (sic) των τριών πρώτων πολυκατοικιών επί της Αλεξάνδρας σε κοινωνική κατοικία κι ακόμη μία σε ξενώνες συνοδών και αρρώστων του νοσοκομείου Αγ. Σάββα, στοχεύοντας για ακόμη μία φορά στον κοινωνικό αυτοματισμό και στην ελλιπέστατη πληροφόρηση της ελληνικής κοινωνίας.
Μα, όλα αυτά τα χρόνια αυτό
που συντελείται στην κοινότητα των κατειλημμένων προσφυγικών είναι ο
ορισμός της κοινωνικής κατοικίας! Επιπλέον ήδη λειτουργούν μέσα στις
πολυκατοικίες ξενώνες για τους αρρώστους και προβλέπεται η δημιουργία
και άλλων, που σημαίνει ότι προσχηματικοί είναι σαφώς οι λόγοι των
κρατικών υπηρεσιών και άλλη η στόχευσή τους. Διατήρηση της
αρχιτεκτονικής κληρονομιάς δεν σημαίνει μόνο διατήρηση των κτιρίων, αλλά
και της ζωής που φωλιάζει και προστατεύεται μέσα τους. Τα κτίρια δίχως
τους ανθρώπους τους είναι νεκρά κελύφη. Σε ένα «επιτελικό» κράτος που
δεν δίνει καμία σημασία στην ανθρώπινη ζωή είναι μεγάλη πρόκληση να
επικαλούνται την κοινωνική κατοικία και τους καρκινοπαθείς αρρώστους οι
κυβερνώντες, προκειμένου να επιτύχουν τον στόχο τους, που είναι η
εκκένωση της πιο μακροχρόνιας, δυναμικής και ελπιδοφόρας κατάληψης της
Αθήνας.
Δεν ξεσπιτώνεις φτωχούς και καταπιεσμένους ανθρώπους από
διάφορες κοινωνικές ομάδες (οικονομικούς μετανάστες, πολιτικούς
πρόσφυγες, ανέργους και αστέγους) που βρήκαν μια ζεστή γωνιά να
προστατευτούν και να απαλλαγούν από τους εφιάλτες που τους «κυνηγούν».
Αν πραγματικά θέλεις να δημιουργήσεις κοινωνικές κατοικίες για τους
αδύναμους, επισκευάζεις τα εκατοντάδες κενά ανεκμετάλλευτα ακίνητα του
Δημοσίου που στέκουν δεκαετίες τώρα νεκρά μέσα στον αστικό ιστό!
Κοινωνική κατοικία σημαίνει κατοικία για τους κατοίκους και με τους
κατοίκους, όχι απέναντι σ’ αυτούς!
Η κοινότητα των προσφυγικών μάς λέει: ελάτε να μας επισκεφτείτε, να δείτε από κοντά τις 22 αυτόνομες δομές που έχουμε δημιουργήσει, να συμμετάσχετε και να παρακολουθήσετε τις πολιτιστικές, καλλιτεχνικές, εκπαιδευτικές, ιστορικές εκδηλώσεις που διοργανώνουμε. Ελάτε να γνωριστούμε και να συζητήσουμε όλες και όλοι μαζί για τα καθημερινά μας προβλήματα που είναι και προβλήματα όλων των ευαίσθητων κοινωνικών ομάδων, οι οποίες δεν γνωρίζουν εθνικότητες, θρησκείες, χρώμα, φύλο. Νομίζω ότι οφείλουμε να σταθούμε δίπλα τους, όχι μόνο για να υπερασπιστούμε εκείνους και το πρωτόγνωρο κοινωνικό και πολιτικό εγχείρημά τους, αλλά και για εμάς τους ίδιους. Γιατί, μας δίνουν ελπίδα πως τίποτε, μα τίποτε δεν έχει χαθεί μέσα στη σκοτεινιά των καιρών, αρκεί ν’ αφήσουμε στην άκρη το υπερτροφικό ΕΓΩ και να ξαναβρούμε το ΕΜΕΙΣ!
