Η πολιτική της κηδεία θα γίνει την Δευτέρα, ώρα 11:30, στο 1ο Κοιμητήριο Αθήνας.
Επί μισό αιώνα υπήρξε εμβληματικό πρόσωπο για τους
αρχιτέκτονες, για την αριστερά της διαρκούς ανανέωσης και της ακατάπαυστης
αναθεώρησης των κάθε είδους δογμάτων, για τους αγώνες για τη κοινωνική
χειραφέτηση, για την ισότητα των φύλων, για τη διεθνιστική
αλληλεγγύη.
Ανεξάντλητα εφόδιά της, προγονικές και γονικές καταβολές
αγωνιστικότητας και ήθους, μια ιδιαίτερη καλλιέργεια, πνευματική και ηθική, με
ένστικτο διεισδυτικό, με ψηλό ηγετικό ανάστημα και ανιδιοτέλεια, με ισχυρή
αποφασιστικότητα αλλά και ιδιαίτερη αίσθηση μέτρου και ορίων, με απαίτηση να
αναμετριέται ανεβάζοντας ακατάπαυστα τον πήχη, αλλά και με πηγαία κατανόηση και
τρυφερότητα για το ταπεινό.
Γεννήθηκε στις 25 Οκτώβρη του 1947 στο Ρέθυμνο όπου
έζησε μέχρι την εισαγωγή της (5η) στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών
του ΕΜΠ.
Στεφανωμένη «με το φωτοστέφανο της ποίησης» που από πολύ
νωρίς διέκρινε σ’ αυτήν ο δάσκαλός της Νίκος Εγγονόπουλος, διέσχισε σταυροδρόμια
πολλαπλών διαδρομών ζωής, προσφέροντας έμπνευση και αναφορά σε όσους την
περιέβαλλαν.
Αρχιτέκτονες
Ξεκίνησε το 1970 να διδάσκει, άμισθη βοηθός στην τακτική
έδρα Kτιριολογίας και Συνθέσεων, από όπου απομακρύνθηκε λόγω κοινωνικών
φρονημάτων.
Λίγο μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου κρύφτηκε, όταν η
ασφάλεια,
μεταξύ άλλων πιέσεων απαιτούσε να παραιτηθούν από το ΔΣ του Συλλόγου
Αρχιτεκτόνων τρεις κομμουνιστές μέλη του, η Ελένη Πορτάλιου, ο Γιώργος
Θεοδοσόπουλος και ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος. Το Μάρτη του 1974 το Διοικητικό
Συμβούλιο παραιτήθηκε σύσσωμο για αυτό το λόγο, μέχρι τη Μεταπολίτευση, μετά την
οποία η Πορτάλιου εκλεγόταν επί τρία χρόνια πρόεδρος του Συλλόγου (75,
76, 77). Μαζί με πολλά άλλα μέλη του αντιδικτατορικού κινήματος παρέλαβαν τη
σκυτάλη από την προηγούμενη γενιά, των μεγάλων προσωπικοτήτων της
Αρχιτεκτονικής, όπως είχαν αναδειχτεί σε έξι ιστορικής σημασίας πανελλήνια
αρχιτεκτονικά συνέδρια, στις αρχές της δεκαετίας του 60. Η έναρξη της πρώτης
δεκαετίας της μεταπολίτευσης συνέπεσε με την έκρηξη ελπίδων και κοινωνικών
οραμάτων, πιο κοντά στις ανθρώπινες ανάγκες και με αναζητήσεις για να
αντιμετωπιστούν επαγγελματικά, εργασιακά και ευρύτερα κοινωνικά, νομοθετικά,
θεσμικά είτε συνταγματικά ζητήματα, στο νεοσύστατο κοινοβουλευτικό καθεστώς. Για
πολλά από εκείνα τα μέλη, που ενεργοποιήθηκαν με πρωτοφανή μαζικότητα σε εκείνες
τις συνελεύσεις είτε στις επιτροπές επεξεργασιών του ΣΑΔΑΣ ή του ΤΕΕ, η
Πορτάλιου αποτέλεσε πρόσωπο έμπνευσης και αναφοράς. Παρέμεινε διαρκώς εκλεγμένη
στα κεντρικά όργανα του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων και του ΤΕΕ και ενταγμένη στις
παρατάξεις της ανανεωτικής αριστεράς κατ’ αρχήν (ΑΚΠΑ και ΑΣΜΕ) και από το 1990
μέχρι τέλους, στην Αριστερή Συσπείρωση Αρχιτεκτόνων και μέχρι τη συνταξιοδότησή
της, στην Αριστερή Συσπείρωση Μηχανικών.
Από το 1970 μέχρι το 2015, μόνη ή με συνεργασίες,
εκπόνησε μεγάλο αριθμό αρχιτεκτονικών και πολεοδομικών μελετών, συνδυάζοντας την
έρευνα με την αρχιτεκτονική πρακτική.
Το 1976 αποκαταστάθηκε με νόμο για την απομάκρυνσή της
επί χούντας και επανήλθε στο ΕΜΠ. Έως το 2015 δίδαξε Αρχιτεκτονική Σύνθεση στην
Αρχιτεκτονική Σχολή μέχρι και από τη βαθμίδα της Καθηγήτριας - Ομότιμης μετά τη
συνταξιοδότησή της. Στο χώρο της ανώτατης εκπαίδευσης, υπήρξε μέλος της
Συσπείρωσης Πανεπιστημιακών και μετείχε στους αγώνες για το δημόσιο
πανεπιστήμιο
Κινήματα
Πρώτη γραμμή που διαπέρασε το αρχιτεκτονικό και
διδακτικό έργο της Πορτάλιου υπήρξε ο άρρηκτος συνδυασμός των επιστημονικών είτε
φιλοσοφικών της αναζητήσεων και διδαχής με τη συμμετοχή της, συχνά
πρωταγωνιστική είτε ιδρυτική, σε κοινωνικές δράσεις για ζητήματα με χωρικά είτε
με χωρικές αναφορές, είτε σε δράσεις ευρείες και πολυεπίπεδες. Τα ανεξάντλητα
επίδικα των παρεμβάσεών της μπορούσαν να είναι οι υπερεθνικοί δυναστικοί
οργανισμοί, τα αυταρχικά καθεστώτα, τα ζητήματα κοινωνικών ανισοτήτων,
διεθνιστικής αλληλεγγύης, ζητήματα φύλου αλλά και δικαιωμάτων στο δημόσιο χώρο,
στη διατήρηση δημόσιων περιβαλλοντικών αγαθών είτε πολιτιστικών.
Μετείχε στην παρέμβαση των 16 Ελλήνων αγωνιστών στη δίκη
της Dev Yol το 1988 στην
Άγκυρα, από όπου η ίδια απελάθηκε ενώ άλλοι υπέστησαν επικίνδυνες διώξεις, με
αποτέλεσμα τη διεθνή κατακραυγή
κατά του Τουρκικού αυταρχικού καθεστώτος.
Ήταν παρούσα στις διεθνείς κινητοποιήσεις στην Πράγα το
2000, στη Γένοβα το 2001, στη Χαλκιδική το 2003, ενάντια στους διεθνείς
οργανισμούς της παγκοσμιοποίησης και της νεοφιλελεύθερης επίθεσης (G8, Ευρωπαϊκή Σύνοδο Κορυφής κλπ.), με
κεντρικό σύνθημα «οι άνθρωποι πάνω από τα κέρδη».
Αγωνίστηκε πεισματικά κατά της περιβαλλοντικής,
οικονομικής, ηθικής και κοινωνικοπολιτικής καταστροφής που επέφεραν οι
Ολυμπιακοί αγώνες. Επέμεινε μέχρι το τέλος, ακόμα και με δράσεις κατά τις μέρες
διεξαγωγής τους, όταν όλα είχαν κριθεί.
Πρωταγωνίστησε για τη διάσωση ελεύθερων δημόσιων χώρων
και περιβαλλοντικών αγαθών όπως το πάρκο στην Κύπρου και Πατησίων που σώθηκε,
μετείχε στην Επιτροπή για τη διεκδίκηση του Μητροπολιτικού Πάρκου στο Ελληνικό
που δεν σώθηκε γιατί προδόθηκε, γεγονός που μέχρι το τέλος δεν μπόρεσε να το
χωρέσει ο νους της. Περιβαλλοντικό Δίκτυο, Επιτροπή για τη Διαχείριση των
Απορριμμάτων και άλλες πρωτοβουλίες δώσαν στην Πορτάλιου ατέλειωτες ευκαιρίες
κινηματικής δράσης, στις οποίες δε δίσταζε ποτέ να ανταποκρίνεται.
Τροφοδότησαν, με τον τρόπο που συνοψίζεται στο βιβλίο
της ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΞΕΓΕΡΣΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΚΑΤΩ, τις θεωρητικές της αναζητήσεις, τα
αναρίθμητα άρθρα, ομιλίες είτε τα βιβλία της για το ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ, τη ΔΗΜΟΣΙΑ
ΣΦΑΙΡΑ, την ΠΟΛΗ ΚΑΙ την ΜΝΗΜΗ, με ειδικότερη αναφορά στο ΒΕΡΟΛΙΝΟ 1933-1989.
Όμως η προσφορά της στους κοινωνικούς αγώνες για την
πόλη δεν ήταν μόνο κινηματική. Υποψήφια δήμαρχος Αθηναίων το 2010 και δημοτική
σύμβουλος μέχρι το 2014, βρέθηκε απέναντι στις φασιστικές προκλήσεις της Χρυσής
Αυγής, τόσο μέσα στο Δημοτικό Συμβούλιο όσο και στην περιοχή του Αγίου
Παντελεήμονα. Προσέφερε αξέχαστο υπόδειγμα - πρόταση πολύπλευρων δράσεων υψηλού
πολιτισμού στον «Πολυχώρο», τον οποίο διατήρησε η δημοτική παράταξη Ανοιχτή Πόλη
υπό την ηγεσία της Πορτάλιου κοντά στην Ομόνοια.
Παρόλα αυτά, ο σεβασμός που εισέπραξε από τον τότε
παραταξιακό της χώρο ήταν ανάλογος με το σεβασμό που ο χώρος αυτός επρόκειτο να
επιδείξει προς τον ελληνικό λαό, μόλις ανέλαβε, λίγο μετά, τη διακυβέρνηση της
χώρας,
Πολιτική
Καθώς πάντα επεδίωκε να αναδείξει το πολιτικό στοιχείο
σε κάθε έκφανση της ανθρώπινης ζωής, υπήρξε αυτονόητη η ανάγκη της Πορτάλιου να
αναζητήσει και να συμβάλει στην οικοδόμηση της οργανωμένης πολιτικής υποστήριξης
των θεωρητικών και κοινωνικών της αναζητήσεων.
Επέλεξε εξαρχής την ανανεωτική πλευρά μετά τη διάσπαση
του ΚΚΕ το 1968 και διέτρεξε την παρατεταμένη κρίση της αριστεράς μέχρι το
τέλος. Συχνά και από πολύ νωρίς
υπήρξε πρόσωπο αναφοράς ή πρωταγωνίστρια στους κομματικούς σταθμούς που
διήλθε για να καταθέσει την προσφορά της, κατά βάση το ΚΚΕ εσωτερικού, την ΑΚΟΑ
και τον ΣΥΡΙΖΑ, που δυστυχώς κάποια στιγμή γίναν όλοι σταθμοί αποβίβασης, όταν
πλέον περιέρχονταν σε καθεστώς που, όπως η Πορτάλιου με κάποια ευκαιρία
σημείωσε, «δεν μπορούσε ούτε να τιμήσει ούτε να σεβαστεί».
Χαρακτηριστικό δείγμα γραφής της Πορτάλιου, μετά τις
οδυνηρές εμπειρίες στο τέλος της αυτοδιοικητικές της θητείας υπήρξε η εκδήλωση
ανθρώπινης ευαισθησίας στην ύστατη πολιτική της χειρονομία, να συγκρατήσει σε
μιαν απλή διαμαρτυρία τις μαζικές αντιδράσεις στον παραμερισμό της και να
αποτρέψει οποιαδήποτε ενδοπαραταξιακή πολιτική κρίση που θα μπορούσε να αποδοθεί
σε ιδιοτελείς προσωπικές της επιδιώξεις.
Πατρίδα μου είναι ο κατοικημένος κόσμος της μνήμης,
ατομικής και συλλογικής.
Μετά την ακύρωση του μέχρι τότε εγχειρήματος ΣΥΡΙΖΑ η
αποχώρησή της το φθινόπωρο του 2015, η Πορτάλιου συνέχισε να μάς «χαρίζει» αυτό
που ήδη ξέραμε οι αναγνώστες των πολιτικών και αισθητικών της κειμένων, μιαν
ιδιαίτερη ποιητική πνοή ακολουθώντας μιαν ακόμη οδό, την οδό της ποίησης. Οι δυο
ποιητικές συλλογές που εξέδωσε το 2014 και 2019, ΙΧΝΗ ΦΩΤΟΣ και Η ΜΝΗΜΗ
ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΑ ΧΑΛΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, αποκάλυψαν μια πολυεπίπεδη προσωπικότητα,
που έθεσε στη ζωή της έναν και μόνο στόχο: την ανάδειξη του πολιτικού σε κάθε
έκφανση της ανθρώπινης ζωής και την αποκάλυψη της ανθρώπινης ευαισθησίας σε κάθε
πολιτική χειρονομία.
Όμως η οδυνηρή αποχώρηση από την οργανωμένη πολιτική
δράση πάνω στην κορύφωση μιας στρατευμένης ζωής, λειτούργησε σαν απώλεια ή
μάλλον εξαφάνιση του δικού της πατρίου εδάφους, αφού κάθε περαιτέρω σύγκρουση
ήταν μάταιη και οδυνηρή. Άρχισε να πλήττει τη μνήμη, ένα δια βίου ζήτημα βαθιάς
ενασχόλησης για την Πορτάλιου.
Για να αντιστρέψουμε τη σκέψη της:
Πώς να παραμείνει κατοικημένη η μνήμη, συλλογικά ή
ατομικά, όταν συνειδητοποιείς ότι ανεπανόρθωτα έχεις βρεθεί χωρίς
πατρίδα;
Διαδρομή
Η Ελένη είχε την τύχη να την φροντίσουν όταν το
χρειάστηκε οι εξαιρετικές συγγενείς της, και να είναι κοντά της οι στενές φίλες
και φίλοι της. Μοιραζόμαστε το πένθος τους.
…
Και όπως ξεκίνησε τη ζωή της*
έτσι ετελείωσε·
ο καιρός έσβησε την πιθανότητα
να περπατήσει στα κύματα.
Όμως στην κιβωτό που επιβιβάστηκε
με σπάνια είδη της ιστορίας
συνάντησε πρόσωπα
που διέσχισαν τη ζωή
με τις μυθικές προπέλες της ελευθερίας.
Φαροφύλακες στο μανιασμένο πέλαγος
σημαιοφόρους ιδεών
την ωραία τυφεκιοφόρο του Ντελακρουά
να οδηγεί τον λαό στα οδοφράγματα.
Γυναίκες με παιδιά στην εξορία
τραυματιοφορείς ηττημένων ελπίδων
οδοιπόρους στην ομίχλη των καιρών.
Αυτός είναι ο κόσμος που αγάπησε
και φεύγοντας τον ευγνωμονούσε
για το φως της ζωής της,
αυτό το φως
που η Ελένη φρόντιζε να το επιστρέφει
απλόχερα
στις δικές μας ζωές.
* παράφραση του ποιήματος ΔΙΑΔΡΟΜΗ της Ε. Π.
από τη συσπείρωση αριστερών αρχιτεκτόνων
Η ιστοσελίδα της Ελένης Πορτάλιου στο διαδίκτυο
είναι:
https://eleniportaliou.gr/
